Nie każdy spór trzeba rozstrzygać wyrokiem. Porozumienie bywa szybsze i tańsze, a prawo daje na nie trzy narzędzia: ugodę, mediację i arbitraż. Każde z nich działa inaczej i inaczej kończy sprawę.
Ugoda
Ugoda to umowa (art. 917 Kodeksu cywilnego), w której strony czynią sobie wzajemne ustępstwa, żeby zakończyć spór albo w ogóle mu zapobiec. Nikt tu nie wygrywa ani nie przegrywa: obie strony coś oddają, a w zamian zyskują pewność i święty spokój.
Ugoda pozasądowa to porozumienie zawarte prywatnie, bez udziału sądu. Ma moc wiążącej umowy, ale nie jest tytułem egzekucyjnym. Jeżeli druga strona się z niej nie wywiąże, i tak trzeba iść do sądu, tyle że o wykonanie ugody.
Ugoda sądowa to porozumienie zawarte przed sądem w toku sprawy. Sąd umarza wtedy postępowanie, a ugoda po nadaniu jej klauzuli wykonalności może być podstawą egzekucji komorniczej. Tym przewyższa ugodę czysto prywatną.
Pomiędzy nimi leży zawezwanie do próby ugodowej (postępowanie pojednawcze, art. 184–186 KPC). Składasz do sądu prosty wniosek, w którym opisujesz roszczenie i wzywasz przeciwnika do rozmów, jeszcze zanim wytoczysz właściwą sprawę. Ugoda zawarta w ten sposób ma moc ugody sądowej. Opłata w sprawach majątkowych jest stała: 120 zł, gdy wartość przedmiotu sporu nie przekracza 20 000 zł, i 300 zł powyżej tej kwoty. Jeżeli ugoda faktycznie zostanie zawarta, sąd z urzędu zwraca 3/4 wniesionej opłaty.
Od 30 czerwca 2022 r. samo zawezwanie do próby ugodowej nie przerywa już biegu przedawnienia, a jedynie zawiesza go na czas trwania postępowania pojednawczego. Dawniej jeden wniosek potrafił przedawnienie zresetować, dziś już nie, więc terminów trzeba pilnować osobno.
Mediacja
Mediacja to rozmowa stron prowadzona przez bezstronnego mediatora, który niczego nie rozstrzyga. Pomaga stronom samodzielnie wypracować porozumienie.
Mediacja jest w pełni dobrowolna. Nikt nie ma obowiązku zawrzeć ugody, a z mediacji można zrezygnować w każdej chwili.
Skierowanie z sądu nie jest konieczne. Sąd może skierować strony do mediacji na każdym etapie sprawy, ale mediację prowadzi się też całkowicie prywatnie, na podstawie umowy o mediację albo za zgodą obu stron, jeszcze zanim ktokolwiek złoży pozew. Wystarczy wola stron i wybór mediatora.
Sama procedura jest prosta. Strony wybierają mediatora, a potem spotykają się wspólnie lub osobno, w warunkach poufności. Mediator pilnuje, żeby rozmowa była konstruktywna, i pomaga znaleźć rozwiązanie możliwe do przyjęcia dla obu stron.
Jeżeli strony dojdą do porozumienia, ugodę zawiera się przed mediatorem, a mediator składa protokół w sądzie. Na wniosek strony sąd zatwierdza ugodę i od tego momentu ma ona moc ugody sądowej, a jeżeli nadaje się do egzekucji, sąd zatwierdza ją przez nadanie klauzuli wykonalności. Dostajesz dokument, który realnie da się wyegzekwować. Wszczęcie mediacji zawiesza bieg przedawnienia na czas jej trwania.
Arbitraż
Arbitraż, czyli sąd polubowny, to prywatny sposób rozstrzygania sporów. Zamiast sądu państwowego spór rozstrzyga arbiter lub kilku arbitrów, których strony same wybierają. Regulują to art. 1154 i nast. KPC.
Podstawą poddania sporu pod arbitraż jest zapis na sąd polubowny. Może mieć formę klauzuli arbitrażowej zamieszczonej w umowie, na wypadek przyszłych sporów, albo odrębnej umowy zawartej już po powstaniu sporu. Do arbitrażu można więc skierować także spór już istniejący, o ile obie strony się na to zgodzą i sporządzą zapis w formie pisemnej.
Sądy arbitrażowe działają w dwóch modelach. Stałe sądy arbitrażowe prowadzą m.in. izby gospodarcze i organizacje branżowe. Obok nich funkcjonuje arbitraż ad hoc, czyli skład powoływany przez strony wyłącznie do jednej, konkretnej sprawy. Strony mogą więc powołać własny sąd na potrzeby jednego sporu.
Arbitraż wygrywa przede wszystkim szybkością, bo zwykle kończy się w jednej instancji, bez wieloletnich apelacji. Dochodzi do tego poufność i możliwość wyboru arbitrów będących ekspertami w danej dziedzinie.
Wyrok sądu polubownego wiąże strony, ale nie wywołuje od razu skutków wyroku sądu państwowego. Żeby uzyskał taką moc i nadawał się do egzekucji, sąd powszechny musi go uznać albo stwierdzić jego wykonalność. Samo postępowanie jest uproszczone, bo sąd co do zasady nie bada ponownie meritum sporu, a jedynie ograniczone przesłanki, m.in. zgodność z podstawowymi zasadami porządku prawnego. W praktyce trwa jednak najczęściej kilka miesięcy, co warto doliczyć, planując odzyskanie należności tą drogą.
Który tryb wybrać?
Ugoda, mediacja i arbitraż różnią się formą, kosztem i tym, jak szybko dają wykonalny efekt. Czasem najlepszym ruchem jest krótka mediacja, czasem twardy zapis arbitrażowy, a czasem dobrze przygotowana ugoda.
W naszym zespole pracują stali mediatorzy wpisani na listy sądowe, a w sporach rozstrzyganych polubownie i przed sądami arbitrażowymi mamy doświadczenie i wiele wygranych spraw. Ocenimy, czy w Twojej sytuacji warto szukać porozumienia, i poprowadzimy Cię tą drogą.
Rozważasz zakończenie sporu ugodą? Umów konsultację, podpowiemy, który tryb będzie dla Ciebie najkorzystniejszy.
Stan prawny: 2026 r.