Pozbawienie i ograniczenie władzy rodzicielskiej – co to oznacza w praktyce?

20 maja, 2022

Na rodzicach i opiekunach prawnych osób nieletnich ciąży pewna odpowiedzialność w zakresie wychowywania potomstwa oraz zaspokajania jego potrzeb materialnych, emocjonalnych i społecznych. Zdecydowana większość matek i ojców dobrze radzi sobie z tym zadaniem. Czasem jednak zdarza się, że władza rodzicielska nie może być należycie sprawowana z różnych powodów. W takiej sytuacji sąd z uwagi na dobro dziecka może zdecydować o jego odebraniu rodzicom i umieszczeniu w wybranej placówce opiekuńczej albo w rodzinie zastępczej. Ograniczenie i pozbawienie władzy rodzicielskiej stanowi drastyczny, ale często jedyny możliwy środek ingerencji w relacje rodzinne. Chcesz dowiedzieć się, jak przebiegają procedury z tym związane oraz co oznacza ich przeprowadzenie w praktyce? Zapraszamy do lektury artykułu!

Czym jest władza rodzicielska?

W świetle obowiązujących w Polsce regulacji prawnych władza rodzicielska swoim zasięgiem obejmuje szereg praw i obowiązków dotyczących sprawowania pieczy nad osobą i majątkiem młodego człowieka od chwili jego narodzin do czasu uzyskania pełnoletności. W jej zakresie mieści się również wychowywanie dziecka zgodnie z wyznawanym systemem wartości oraz światopoglądem. Rodzice są zobowiązani do dbałości o poszanowanie godności i praw najmłodszych członków rodziny oraz do kierowania się wyłącznie szeroko pojętym interesem społecznym, jak również dobrem małoletnich w swoim postępowaniu względem nich. Dorośli przed podjęciem ważniejszych decyzji odnoszących się do osoby albo mienia nieletniego powinni go wysłuchać i uwzględnić rozsądne życzenia w tej kwestii. Z kolei dzieci pozostające pod pieczą rodziców albo opiekunów prawnych muszą im okazywać posłuszeństwo, respektując ich zdanie także w sprawach, o których młody człowiek może decydować samodzielnie.

Pozbawienie władzy rodzicielskiej w praktyce

W prawie rodzinnym panuje ogólna zasada brania pod uwagę dobra najmłodszych przy wydawaniu orzeczeń o zastosowaniu określonych środków ich ochrony. Całkowite pozbawienie władzy rodzicielskiej uznaje się za ostateczność. Takie decyzje zapadają zazwyczaj w trzech sytuacjach, gdy:

  • rodzice w rażący sposób zaniedbują swoje obowiązki względem potomstwa, np. głodząc je, porzucając albo uchylając się od płacenia alimentów;
  • dochodzi do nadużywania praw rodzicielskich poprzez m.in. wykorzystywanie seksualne dziecka, stosowanie wobec niego przemocy fizycznej albo psychicznej, a nawet wychowywanie syna lub córki we wrogości wobec drugiego rodzica;
  • władza rodzicielska nie może być w ogóle wykonywana z uwagi na istniejące ku temu przeszkody (np. poważna choroba matki lub ojca albo pobyt w więzieniu danej osoby).

Wymienione powyżej przyczyny odebrania rodzicom możliwości sprawowania pieczy nad dziećmi odnoszą się do indywidualnych okoliczności. Dlatego za każdym razem sąd zobowiązany jest do uzasadnienia takiego działania. Co istotne, taki środek prawny nigdy nie ma stałego charakteru. Jeśli zatem ustaną przyczyny przemawiające za jego zastosowaniem, zasadne jest przywrócenie władzy rodzicielskiej danej osobie.

W praktyce pozbawienie praw rodzicielskich oznacza brak możności decydowania o miejscu pobytu małoletniego, sposobie jego wychowywania oraz leczenia w razie choroby. Ojcowie i matki w takiej sytuacji zazwyczaj zachowują prawo do kontaktowania się ze swoim potomkiem na ściśle określonych zasadach. Są także zobowiązani do opłacania alimentów na jego rzecz. Z kolei dziecko pozostające pod opieką rodzica dysponującego pełnią władzy rodzicielskiej. Przebywając w placówce opiekuńczej albo w rodzinie zastępczej może dziedziczyć po zmarłym opiekunie, wobec którego orzeczono środek w postaci pozbawienia praw do decydowania o różnych sprawach dotyczących małoletniego.

Pozbawienie władzy rodzicielskiej

Postępowanie sądowe o pozbawienie władzy rodzicielskiej

W postępowaniu sądowym dotyczącym odebrania jednemu z rodziców możliwości sprawowania pieczy nad małoletnim bierze udział zarówno matka, jak i ojciec dziecka – reprezentowani przez swoich adwokatów. Ono samo nie uczestniczy w rozprawie, ale w określonych sytuacjach może być przesłuchane. W trakcie procesu sąd wysłuchuje stanowisk obu stron oraz powołanych przez nich świadków. Poddaje także szczegółowej analizie przedstawiony materiał dowodowy, w tym m.in. opinie opracowane przez Opiniodawczy Zespół Sądowych Specjalistów.

Czym jest ograniczenie władzy rodzicielskiej?

Niekiedy sąd, kierując się dobrem dziecka, podejmuje stosowne decyzje dotyczące ograniczenia władzy rodzicielskiej jego opiekunom. Dzieje się tak, gdy rodzice nie mogą należycie spełniać swoich zobowiązań względem podopiecznych z uwagi na istnienie określonych przeszkód. W tych okolicznościach zazwyczaj wyróżnia się dwa rodzaje powodów uzasadniających sięgnięcie po ten środek prawny. Są to sytuacje:

  • niezawinione – np. brak porozumienia obojga rodziców w kwestii wychowywania dziecka po rozwodzie;
  • zawinione – gdy opiekun zachowuje się w sposób zagrażający zdrowiu lub życiu nieletniego.

Ograniczenie praw rodzicielskich następuje z urzędu albo na wniosek drugiego z opiekunów. W tym pierwszym przypadku zazwyczaj oznacza ono konieczność uzyskania zgody sądu na podjęcie pewnych decyzji dotyczących małoletniego albo jego majątku. W zależności od indywidualnych okoliczności ojciec lub matka może zostać skierowany na terapię do specjalistycznego ośrodka. W skrajnych przypadkach możliwe jest też umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej albo w placówce opiekuńczo-wychowawczej.

Ograniczenie władzy rodzicielskiej – podobnie jak jej pozbawienie – ma jedynie tymczasowy charakter. To oznacza, że po ustaniu przesłanek uzasadniających konieczność stosowania tego środka rodzic może cieszyć się przywróceniem pełni praw do opieki nad synem lub córką oraz decydowania o różnych sprawach.

Wniosek o wszczęcie postępowania o pozbawienie lub ograniczenie władzy rodzicielskiej

We wniosku o wszczęcie postępowania o pozbawienie albo ograniczenie władzy rodzicielskiej na skutek różnych przesłanek (np. wychowywanie dziecka we wrogości do drugiego rodzica) muszą znaleźć się pewne elementy formalne. Są to kolejno:

  • data i miejscowość;
  • oznaczenie sądu;
  • dane osobowe wnioskodawców i uczestników postępowania;
  • przedmiot sprawy i jej uzasadnienie;
  • podpis;
  • załączniki.

Dokument ten należy złożyć w Wydziale Rodzinnym i Nieletnich sądu okręgowego, właściwego ze względu na miejsce zamieszkania dziecka.

Pomoc adwokata

Uczestnicy postępowania o pozbawienie albo ograniczenie praw rodzicielskich mogą skorzystać z pomocy adwokata. Zaangażowanie prawnika w sprawę pozwala na zminimalizowanie udziału rodziny w procesie do niezbędnego minimum. Reprezentuje on interesy klientów przed sądem oraz bierze na siebie odpowiedzialność za przygotowywanie niezbędnej dokumentacji. Po przeanalizowaniu wszystkich szczegółów sprawy prawnik dokonuje oceny szans na uzyskanie określonego orzeczenia sądowego oraz proponuje możliwe strategie postępowania w danym przypadku. Pozostaje do dyspozycji osób korzystających z jego wsparcia. W razie potrzeby można również skontaktować się z nim telefonicznie albo mailowo.

Pozbawienie władzy rodzicielskiej – jakie pytania zadaje sąd?

W toku postępowania o pozbawienie władzy rodzicielskiej sąd przy podejmowaniu decyzji kieruje się pewnymi przesłankami. Najważniejszą z nich jest szeroko pojęte dobro dziecka. W celu ustalenia, co dzieje się z małoletnim, zadaje się rodzicom i świadkom pytania. Mogą one dotyczyć różnych kwestii związanych z wychowaniem syna lub córki oraz sprawowaniem opieki. W kręgu zainteresowania organu sądowego rozpatrującego sprawę pozostaje m.in. stan zdrowia podopiecznych oraz ewentualne stałe przyjmowanie przez nich lekarstw, a także potencjalne problemy z nauką w szkole. Opiekunowie prawni muszą się także liczyć z pytaniami o istnienie trwałych przeszkód, mogących być powodem odebrania dzieci i umieszczenia ich w ośrodku opiekuńczym albo rodzinie zastępczej. Istotnym zagadnieniem branym pod uwagę przez sąd jest też możliwe nadużywanie władzy rodzicielskiej choćby poprzez nadmierne karcenie, stosowanie kar cielesnych czy też zmuszanie dzieci do nieodpowiedniej pracy albo do popełniania przestępstw (np. kradzieży). 

Jeśli nieletni pochodzi z rozbitej rodziny i mieszka na stałe tylko z matką lub ojcem, sąd może zadać dorosłym pytanie o sposób zapewniania kontaktów z potomstwem przez rodzica niemieszkającego z nim na stałe.

Pozbawienie i ograniczenie władzy rodzicielskiej a alimenty

Osoby, wobec których orzeczono pozbawienie bądź ograniczenie władzy rodzicielskiej, tracą prawo do decydowania o swoim potomstwie w różnych kwestiach, np. wyboru szkoły czy sposobu leczenia. Nie wpływa to jednak na ciążący na nich obowiązek alimentacyjny względem nieletnich. Matki i ojcowie niedysponujący pełnią praw do uczestnictwa w wychowaniu dzieci – nawet z powodu trwałej przeszkody – nadal są zobowiązani do dbania o dobro najmłodszych choćby poprzez łożenie środków na ich utrzymanie. Jeśli do pozbawienia albo ograniczenia władzy rodzicielskiej doszło na skutek jej nadużywania lub notorycznego zaniedbywania kontaktów z potomkiem, wspomniane świadczenie na jego rzecz może być nawet wyższe.

Pozostałe wpisy

Noriet z Sądu: Czasem lepsza ugoda niż pozew od powoda, czyli jak nasz klient wygrał w sądzie 15 razy więcej niż żądał

Dawno, dawno temu żył sobie Pan Farmer. Pan Farmer jak to farmer farmę miał (ija ija joł). A na tej farmie porzeczki miał (ija ija joł). Niestety na skutek niezbyt rozważnych działań sąsiada (także rolnika), uprawa Pana Farmera pożegnała się z tym światem. Pan Farmer zwrócił się więc do jednego z największych ubezpieczycieli w tym kraju o naprawienie jego szkody z OC nierozważnego [...]
21 września, 2022
czytaj więcej

Transakcje handlowe i ich wpływ na zabezpieczenie sądowe

Udzielenie przez Sąd zabezpieczenia roszczenia pieniężnego na czas toczącego się postępowania sądowego stanowi jeden ze sposobów zagwarantowania możliwości realizacji roszczenia po ewentualnym uzyskaniu wyroku zasądzającego świadczenie (oczywiście pod warunkiem, że mamy majątek pozwanego, na którym możemy takie zabezpieczenie ustanowić). Pierwszym krokiem do jego uzyskania jest [...]
30 sierpnia, 2022
czytaj więcej

Uniknięcie odpowiedzialności poprzez powierzenie sprawy profesjonaliście – czy zawsze działa i czym (nie) jest to powierzenie?

Masa spraw, które prowadziliśmy oraz prowadzimy tyczy się wszelkiego rodzaju wypadków, które każdego dnia dzieją się na drogach, chodnikach itd. Mamy za sobą również inne mniej typowe i oczywiste miejsca, które stanowiły źródło szkód i cierpień, takie jak np. centrum handlowe. W dzisiejszym artykule chcielibyśmy przybliżyć Państwu historię, która w tym roku [...]
22 lipca, 2022
czytaj więcej

Pozbawienie i ograniczenie władzy rodzicielskiej – co to oznacza w praktyce?

Ojcowie i matki małoletnich dzieci na ogół dysponują pełnymi prawami rodzicielskimi wobec swojego potomstwa. Jeśli jednak osoby te nie wywiązują się należycie ze swoich zobowiązań, muszą liczyć się z możliwością pozbawienia albo ograniczenia władzy rodzicielskiej. Przeczytaj szczegóły.
20 maja, 2022
czytaj więcej